- 3
- 1000
- 1000
- 1000
در آغوش نیل؛ قوانین حاکم بر زندگی، 1
سخنرانی حجت الاسلام علیرضا پناهیان با موضوع "در آغوش نیل؛ قوانین حاکم بر زندگی"، جلسه اول:" آگاهی از سنت های الهی"، سال 1405
بحث امروز ما پیرامون یک موضوع بسیار محوری و در عین حال مغفول در معارف دینی است: انگیزه سازی برای رفتار صحیح انسانی. ما معمولاً معارف دینی را به سه دستهی کلی تقسیم می کنیم: مباحث عقیدتی (کلامی) مانند توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد؛ مباحث اخلاقی که شامل همهی توصیه ها و توصیف های اخلاقی رایج است؛ و دستورالعمل های عملی یا همان احکام که باید اجرا شوند. روش متداول ما برای ترغیب افراد به انجام احکام و رفتارهای خوب، توسل به همین دو بخش اول یعنی عقاید و اخلاق است؛ یعنی یا با ترس از جهنم و وعدهی بهشت (معاد) افراد را تشویق یا تهدید می کنیم، یا با انگیزه های اخلاقی و وجدانی سعی در اصلاح رفتارشان داریم.
اما سوال اساسی اینجاست که آیا این انگیزه ها واقعاً کارآمد و کافی هستند؟ به نظر می رسد پاسخ، به ویژه برای انسان های معمولی، منفی است. علامه شهید سید محمدباقر صدر در این باره نظری عمیق و تأمل برانگیز دارند. ایشان معتقدند که انگیزهی معاد و قیامت، آنچنان که باید، نمی تواند در تغییر حرکت و رفتار انسان ها در سطح جامعه، تأثیر بنیادین بگذارد. حتی در صدر اسلام، محرک اصلی آن همه فداکاری و عظمت، صرفاً ایمان به خدا یا معاد نبود. البته این سخن به معنای نفی تأثیر این انگیزه ها برای عرفا و اولیا نیست، اما برای تودهی مردم که ما هم جزو آنها هستیم، صرف گفتن از بهشت و جهنم، تغییر چندانی ایجاد نمی کند. شهید صدر حتی بر این باورند که در آخرالزمان نیز نمی توان با تکیه بر معاد، انگیزهی کافی در مردم ایجاد کرد. از سوی دیگر، انگیزه های اخلاقی نیز به تنهایی کارساز نیستند. اگر اخلاق می توانست جهان را به سامان آورد، با توجه به حضور پررنگ مفاهیم اخلاقی در تمام فرهنگ ها و فیلم های ژاپنی، هالیوودی، هندی و کرهای، امروز شاهد جامعه ای آرمانی بودیم، در حالی که این گونه نیست. اخلاق ممکن است گاهی با خستگی مردم از بداخلاقی ها، موقتاً قدرتی پیدا کند، اما برای تغییر مستمر و عمیق یک جامعه و ایجاد مقاومت پایدار، توان کافی را ندارد. پس چه چیزی می تواند این انگیزهی قوی و پایدار را ایجاد کند؟ پاسخ در قرآن کریم و روشی که خداوند متعال برای هدایت بشر به کار گرفته است، نهفته است. این روش که شهید صدر به طور ویژه و مستقل به آن پرداختند، «قوانین حاکم بر حیات بشر» یا همان «سنت های الهی» است. این قوانین، نه برای مسلمانان یا مؤمنان، بلکه برای همهی انسان ها، فارغ از هر دین و اخلاقیاتی، جاری و ساری هستند و تخلف ناپذیر می باشند. این قوانین، هم بر زندگی فردی و هم بر زندگی اجتماعی انسان ها حاکم هستند و نمونه های آن را در ضرب المثل هایی مانند «از هر دست بدهی، از همان دست بگیری» یا «نیکی کن و در دجله انداز که ایزد در بیابانت دهد باز» می توان مشاهده کرد. اینها قوانین تغییر ناپذیری هستند که ما تحت سیطرهی آنها زندگی می کنیم. در زمان شهید صدر، تبلیغات مارکسیستی و دیالکتیکی که با ادعای «جبر تاریخ» و قوانین حاکم بر جامعه، نیمی از جهان را فتح کرده بودند، نشان داد که انسان ها چقدر مجذوب درک قوانین کلی حاکم بر زندگی می شوند. امروز نیز در غرب، با مباحثی مانند «نسل زد» و «نسل آلفا»، سعی در ترسیم قوانین شبه تاریخی برای کنترل جوامع می کنند. این نشان از تشنگی شدید بشر برای فهم این قوانین دارد. خداوند در قرآن، بارها و بارها افراد را نه صرفاً به ایمان، که به درک این قوانین هستی دعوت می کند. این قوانین، عین «حکومت خدا» بر جهان هستند و نه فقط احکام شرعی که بخشی از آن است. برای نمونه، آیهی «تلک الایام نداولها بین الناس» (این روزها [پیروزی ها و شکست ها] را میان مردم دست به دست می گردانیم) بیانگر یک قانون الهی در عرصهی قدرت است. شما لازم نیست حتی ایمان به خدا داشته باشید تا این قوانین را ببینید و از آنها درس بگیرید؛ چرخش روزگار و فراز و نشیب ها، خود گویای این قوانین است. شهید صدر این باب را گشودند و پس از ایشان، امام خمینی (ره) که نیز بیاناتشان کاملاً کاربردی و ناظر به نیاز روز بود، از همین منظر به مسائل می نگریستند. برای نمونه، وقتی از ایشان پرسیده می شد که چرا اینقدر به پیروزی انقلاب یقین دارند، در پاسخ به یک قانون الهی اشاره می کردند: «همدلی مردم». ایشان می فرمودند من وقتی همدلی مردم را در اقصی نقاط کشور دیدم و دریافتم که این کارِ خداوند است، یقین کردم که نصرت الهی در پی خواهد آمد، چون طبق قانون حرکت جوامع، هر جا همدلی پدید آید، پیروزی نیز به دنبال می آید. این درسی است که از عاشورا نیز می آموزیم؛ چرا که در آن روزگار، همدلی نبود و لذا نصرت الهی برای آن مردم حاصل نشد. امام خمینی بر اساس درک این قوانین، شجاعت، توکل، استقلال رأی و دوراندیشی خود را به دست آورده بودند و اینها نه از طریق اخبار غیبی، بلکه با عقل و درایت ایشان حاصل شده بود که از طریق مطالعه سنت های الهی تقویت شده بود.
این رویکرد، یعنی آگاهی از سنت های الهی، چه تأثیری دارد؟ این آگاهی، هزاران برابر قوی تر از موعظه های اخلاقی و حتی اعتقادات قلبی صرف، می تواند انسان را در مسیر حق قرار دهد. چرا که وقتی انسان می داند این قوانین تخلف ناپذیرند، دیگر با مشکلات به چشم ناامیدی و شکست نگاه نمی کند. مثلاً اگر به یک جوان در آستانهی طلاق بگوییم که «قانون، این است که هر رفاقتی مورد امتحان قرار می گیرد» یا «اگر امروز شکست خوردی، این قانون است که باید بلند شوی» و «هر محبتی، لزوماً از همان شخص پاسخ داده نمی شود»، این درک، بسیار عمیق تر از صرف گفتن «برای خدا صبر کن» عمل می کند. یکی از مصادیق بارز این سنت ها، مسئلهی قربانی دادن است. خداوند در قرآن می فرماید هر چیزی را به قدر و اندازه نازل کرده ایم. سنت، این است که بدون پرداخت هزینه و قربانی، به پیروزی های بزرگ نمی رسیم. امام خمینی با شهادت آقا مصطفی، پیامبر اکرم صلی الله با از دست دادن حضرت خدیجه و امیرالمومنین علیه السلام با شهادت حضرت فاطمه سلام الله ، این مسیر را با قربانی شروع کردند. امام حسین علیه السلام نیز برای به حرکت درآوردن آن قیام عظیم تاریخی، باید بالاترین هزینه ها را می پرداختند. ماجرای پر فراز و نشیب حرکت مسلم بن عقیل و بازگشت های او به دلیل طوفان و مرگ راهنما و در نهایت فرستادن دوبارهی او توسط امام، نشان از وجود قانون سختی در مسیر حق دارد؛ کاری که در راه خداست، همواره با رنج و مشقت همراه است. این همان «تبدیل سنت الله» نیست، بلکه عین سنت الهی است که بدون آن، گام برداشتن در مسیر الهی ممکن نیست. اگر امروز به پیروزی مطلق دست نیافته ایم، به دلیل عدم لیاقت و ظرفیت خودمان است و خداوند کار ما را به درازا می کشاند، که این خود یکی دیگر از سنت های الهی است. شهادت اخیر رهبر و جانشینی پرصلابت و محبوب ایشان، خود مصداق بارز جریان قوانین الهی است و کسانی که این قوانین را نمی دانند، تعجب می کنند. اما کسانی که آگاهند، به خوبی می دانند که این اتفاقات، بر اساس یک نظم دقیق در حال رخ دادن است. جهان و زندگی انسان ها، تابع یک سلسله قوانین قطعی و الهی (سنت های الهی) است که بر همه چیز حاکم هستند. شناخت این قوانین، نه تنها امید و انگیزه را در سخت ترین شرایط زنده نگه می دارد و از یأس و افسردگی جلوگیری می کند، بلکه مبنای عقلانی برای شجاعت، توکل و اقدام صحیح در میدان های فردی و اجتماعی فراهم می آورد. این، همان عصاره پیام دین برای زندگی امروز ماست.
بحث امروز ما پیرامون یک موضوع بسیار محوری و در عین حال مغفول در معارف دینی است: انگیزه سازی برای رفتار صحیح انسانی. ما معمولاً معارف دینی را به سه دستهی کلی تقسیم می کنیم: مباحث عقیدتی (کلامی) مانند توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد؛ مباحث اخلاقی که شامل همهی توصیه ها و توصیف های اخلاقی رایج است؛ و دستورالعمل های عملی یا همان احکام که باید اجرا شوند. روش متداول ما برای ترغیب افراد به انجام احکام و رفتارهای خوب، توسل به همین دو بخش اول یعنی عقاید و اخلاق است؛ یعنی یا با ترس از جهنم و وعدهی بهشت (معاد) افراد را تشویق یا تهدید می کنیم، یا با انگیزه های اخلاقی و وجدانی سعی در اصلاح رفتارشان داریم.
اما سوال اساسی اینجاست که آیا این انگیزه ها واقعاً کارآمد و کافی هستند؟ به نظر می رسد پاسخ، به ویژه برای انسان های معمولی، منفی است. علامه شهید سید محمدباقر صدر در این باره نظری عمیق و تأمل برانگیز دارند. ایشان معتقدند که انگیزهی معاد و قیامت، آنچنان که باید، نمی تواند در تغییر حرکت و رفتار انسان ها در سطح جامعه، تأثیر بنیادین بگذارد. حتی در صدر اسلام، محرک اصلی آن همه فداکاری و عظمت، صرفاً ایمان به خدا یا معاد نبود. البته این سخن به معنای نفی تأثیر این انگیزه ها برای عرفا و اولیا نیست، اما برای تودهی مردم که ما هم جزو آنها هستیم، صرف گفتن از بهشت و جهنم، تغییر چندانی ایجاد نمی کند. شهید صدر حتی بر این باورند که در آخرالزمان نیز نمی توان با تکیه بر معاد، انگیزهی کافی در مردم ایجاد کرد. از سوی دیگر، انگیزه های اخلاقی نیز به تنهایی کارساز نیستند. اگر اخلاق می توانست جهان را به سامان آورد، با توجه به حضور پررنگ مفاهیم اخلاقی در تمام فرهنگ ها و فیلم های ژاپنی، هالیوودی، هندی و کرهای، امروز شاهد جامعه ای آرمانی بودیم، در حالی که این گونه نیست. اخلاق ممکن است گاهی با خستگی مردم از بداخلاقی ها، موقتاً قدرتی پیدا کند، اما برای تغییر مستمر و عمیق یک جامعه و ایجاد مقاومت پایدار، توان کافی را ندارد. پس چه چیزی می تواند این انگیزهی قوی و پایدار را ایجاد کند؟ پاسخ در قرآن کریم و روشی که خداوند متعال برای هدایت بشر به کار گرفته است، نهفته است. این روش که شهید صدر به طور ویژه و مستقل به آن پرداختند، «قوانین حاکم بر حیات بشر» یا همان «سنت های الهی» است. این قوانین، نه برای مسلمانان یا مؤمنان، بلکه برای همهی انسان ها، فارغ از هر دین و اخلاقیاتی، جاری و ساری هستند و تخلف ناپذیر می باشند. این قوانین، هم بر زندگی فردی و هم بر زندگی اجتماعی انسان ها حاکم هستند و نمونه های آن را در ضرب المثل هایی مانند «از هر دست بدهی، از همان دست بگیری» یا «نیکی کن و در دجله انداز که ایزد در بیابانت دهد باز» می توان مشاهده کرد. اینها قوانین تغییر ناپذیری هستند که ما تحت سیطرهی آنها زندگی می کنیم. در زمان شهید صدر، تبلیغات مارکسیستی و دیالکتیکی که با ادعای «جبر تاریخ» و قوانین حاکم بر جامعه، نیمی از جهان را فتح کرده بودند، نشان داد که انسان ها چقدر مجذوب درک قوانین کلی حاکم بر زندگی می شوند. امروز نیز در غرب، با مباحثی مانند «نسل زد» و «نسل آلفا»، سعی در ترسیم قوانین شبه تاریخی برای کنترل جوامع می کنند. این نشان از تشنگی شدید بشر برای فهم این قوانین دارد. خداوند در قرآن، بارها و بارها افراد را نه صرفاً به ایمان، که به درک این قوانین هستی دعوت می کند. این قوانین، عین «حکومت خدا» بر جهان هستند و نه فقط احکام شرعی که بخشی از آن است. برای نمونه، آیهی «تلک الایام نداولها بین الناس» (این روزها [پیروزی ها و شکست ها] را میان مردم دست به دست می گردانیم) بیانگر یک قانون الهی در عرصهی قدرت است. شما لازم نیست حتی ایمان به خدا داشته باشید تا این قوانین را ببینید و از آنها درس بگیرید؛ چرخش روزگار و فراز و نشیب ها، خود گویای این قوانین است. شهید صدر این باب را گشودند و پس از ایشان، امام خمینی (ره) که نیز بیاناتشان کاملاً کاربردی و ناظر به نیاز روز بود، از همین منظر به مسائل می نگریستند. برای نمونه، وقتی از ایشان پرسیده می شد که چرا اینقدر به پیروزی انقلاب یقین دارند، در پاسخ به یک قانون الهی اشاره می کردند: «همدلی مردم». ایشان می فرمودند من وقتی همدلی مردم را در اقصی نقاط کشور دیدم و دریافتم که این کارِ خداوند است، یقین کردم که نصرت الهی در پی خواهد آمد، چون طبق قانون حرکت جوامع، هر جا همدلی پدید آید، پیروزی نیز به دنبال می آید. این درسی است که از عاشورا نیز می آموزیم؛ چرا که در آن روزگار، همدلی نبود و لذا نصرت الهی برای آن مردم حاصل نشد. امام خمینی بر اساس درک این قوانین، شجاعت، توکل، استقلال رأی و دوراندیشی خود را به دست آورده بودند و اینها نه از طریق اخبار غیبی، بلکه با عقل و درایت ایشان حاصل شده بود که از طریق مطالعه سنت های الهی تقویت شده بود.
این رویکرد، یعنی آگاهی از سنت های الهی، چه تأثیری دارد؟ این آگاهی، هزاران برابر قوی تر از موعظه های اخلاقی و حتی اعتقادات قلبی صرف، می تواند انسان را در مسیر حق قرار دهد. چرا که وقتی انسان می داند این قوانین تخلف ناپذیرند، دیگر با مشکلات به چشم ناامیدی و شکست نگاه نمی کند. مثلاً اگر به یک جوان در آستانهی طلاق بگوییم که «قانون، این است که هر رفاقتی مورد امتحان قرار می گیرد» یا «اگر امروز شکست خوردی، این قانون است که باید بلند شوی» و «هر محبتی، لزوماً از همان شخص پاسخ داده نمی شود»، این درک، بسیار عمیق تر از صرف گفتن «برای خدا صبر کن» عمل می کند. یکی از مصادیق بارز این سنت ها، مسئلهی قربانی دادن است. خداوند در قرآن می فرماید هر چیزی را به قدر و اندازه نازل کرده ایم. سنت، این است که بدون پرداخت هزینه و قربانی، به پیروزی های بزرگ نمی رسیم. امام خمینی با شهادت آقا مصطفی، پیامبر اکرم صلی الله با از دست دادن حضرت خدیجه و امیرالمومنین علیه السلام با شهادت حضرت فاطمه سلام الله ، این مسیر را با قربانی شروع کردند. امام حسین علیه السلام نیز برای به حرکت درآوردن آن قیام عظیم تاریخی، باید بالاترین هزینه ها را می پرداختند. ماجرای پر فراز و نشیب حرکت مسلم بن عقیل و بازگشت های او به دلیل طوفان و مرگ راهنما و در نهایت فرستادن دوبارهی او توسط امام، نشان از وجود قانون سختی در مسیر حق دارد؛ کاری که در راه خداست، همواره با رنج و مشقت همراه است. این همان «تبدیل سنت الله» نیست، بلکه عین سنت الهی است که بدون آن، گام برداشتن در مسیر الهی ممکن نیست. اگر امروز به پیروزی مطلق دست نیافته ایم، به دلیل عدم لیاقت و ظرفیت خودمان است و خداوند کار ما را به درازا می کشاند، که این خود یکی دیگر از سنت های الهی است. شهادت اخیر رهبر و جانشینی پرصلابت و محبوب ایشان، خود مصداق بارز جریان قوانین الهی است و کسانی که این قوانین را نمی دانند، تعجب می کنند. اما کسانی که آگاهند، به خوبی می دانند که این اتفاقات، بر اساس یک نظم دقیق در حال رخ دادن است. جهان و زندگی انسان ها، تابع یک سلسله قوانین قطعی و الهی (سنت های الهی) است که بر همه چیز حاکم هستند. شناخت این قوانین، نه تنها امید و انگیزه را در سخت ترین شرایط زنده نگه می دارد و از یأس و افسردگی جلوگیری می کند، بلکه مبنای عقلانی برای شجاعت، توکل و اقدام صحیح در میدان های فردی و اجتماعی فراهم می آورد. این، همان عصاره پیام دین برای زندگی امروز ماست.
تاکنون نظری ثبت نشده است